O Marii Amalii

Księżna Palatynatu-Zweibrücken

Mała księżniczka

Księżniczka Maria Amalia Anna Józefa Antonia Justyna Augusta Ksaweria Alozja Joanna Nepomucena Magdalena Walpurgis Katarzyna z Saksonii[1] przyszła na świat 26 września 1757 roku w pałacu Taschenberg w Dreźnie. Była najstarszą córką saksońskiego księcia elektorskiego Fryderyka Chrystiana (1722–1763) i jego żony Marii Antonii (1724–1780) z rodu Wittelsbachów, która wykazywała się wyjątkowym zamiłowaniem do sztuki; miała czterech starszych braci. W ten sposób Maria Amalie była małą księżniczką o niezwykle bogatym drzewie genealogicznym: Ze strony ojca była prawnuczką Augusta Mocnego z linii albertyńskiej rodu Wettynów, a ze strony matki – wnuczką cesarza rzymsko-niemieckiego Karola VII, kuzynką króla Francji Ludwika XVI oraz króla Hiszpanii Karola IV.

Księstwo Saksonii stało się w czasie wojny siedmioletniej (1756–1763) głównym teatrem działań wojennych europejskich mocarstw, w związku z czym „młody dwór” pary książęcej wraz z sześciorgiem dzieci od 1759 roku najpierw schronił się na wygnaniu w Pradze, a od 1760 roku znalazł schronienie w Monachium. Dopiero latem 1762 roku młoda rodzina, mająca w międzyczasie już siedmioro dzieci, powróciła do częściowo zniszczonego Drezna. Maria Amalie miała wówczas prawie pięć lat. Chociaż w czasie wojny rodzinie udało się uniknąć poważniejszych nieszczęść, w Dreźnie dopadło ją nieszczęście w postaci epidemii ospy. Ospa, niezwykle niebezpieczna choroba zakaźna – nazywana wówczas również „krostami” – była od wieków przedmiotem wielkiego strachu ze względu na wysoką śmiertelność, ale także z powodu oszpecających blizn po ospie, z którymi chorzy często borykali się przez całe życie. W krótkim czasie zmarli jej starszy brat Józef oraz ojciec, który zaledwie kilka miesięcy wcześniej został księciem elektorem. Zrozpaczona tymi stratami matka Marii Amalii poddała swoje dzieci leczeniu przeciwko ospie przy użyciu wysoce kontrowersyjnej i wciąż rzadko stosowanej metody. Poprzez „szczepienie”, czyli wprowadzenie materiału zakaźnego pod skórę, wywołano chorobę.[2] Mniej niebezpieczne szczepienie przeciwko krowiance, wprowadzone przez wiejskiego lekarza Edwarda Jennera, pojawiło się dopiero później.

Ślub pełen przeszkód

W 1769 roku najstarszy brat Marii Amalii, Fryderyk August, poślubił księżniczkę Auguste Amalię z Palatynatu-Zweibrücken. W tamtym czasie nikt jeszcze nie przypuszczał, że pięć lat później może dojść do kolejnego ślubu między saksońskim rodem Wettynów a rodziną z Palatynatu-Zweibrücken. W poprzednich latach rozważano zawarcie małżeństwa między księciem Palatynatu-Zweibrücken Karolem Augustem (1746–1795) a jedną z córek Marii Teresy – jak na ironię, również o imieniu Maria Amalia – z Austrii, jednak plany te upadły ku wielkiemu niezadowoleniu młodych ludzi. Książę Karol August, a raczej dochody jego rodziny, nie spełniały wymagań Austriaków, w związku z czym negocjacje zostały przerwane. W międzyczasie w Buchsweiler w Dolnej Alzacji Karol August poznał i zakochał się w córce francuskiego rotmistrza Friedricha Jacoba Gaylinga von Altheim na posiadłości swojej ciotki, landgrafiny Karoline von Hessen-Darmstadt. W tym przypadku to właśnie rodzina i pochodzenie młodej kobiety, Karoliny Augusty, nie wydawały się odpowiednie dla rodu Pfalz-Zweibrücken. Książę Christian IV sprzeciwił się zamiarowi zawarcia tego związku i szybko zadbano o to, by Carolina Augusta poślubiła książęcego mistrza łowiectwa Ludwiga Friedricha, barona von Esebecka. Uznano w ten sposób, że udało się przezwyciężyć ten kryzys sercowy.

Już w 1773 roku gazety donosiły, że może dojść do ponownego zawarcia związku małżeńskiego między rodami Saksonii i Zweibrücken, a faktycznie saksońska księżna elektorowa Auguste w listach do swojego brata wychwalała zalety swojej szwagierki Marii Amalii, która miała być urocza i łagodna, a także posiadała dobre serce i wiele talentów.[3] Również szanowana Karolina z Hesji-Darmstadt, zwana Wielką Landgrafiną, popierała ten pomysł. Z kolei jej brat, książę Christian IV, będący wujem przyszłego pana młodego, uważał, że ten został do zawarcia tego związku „[…] zmuszony nożem przy gardle […]”[4] i sprzeciwiał się umowie małżeńskiej. W konsekwencji nie wziął on również udziału w uroczystościach weselnych.

W tych trudnych okolicznościach i po długich negocjacjach, wbrew wszystkim dotychczasowym przeciwnościom, w sobotę 12 lutego 1774 r. w kaplicy pałacu w Dreźnie do oficjalnego ślubu księżniczki saksońskiej Marii Amalii z o jedenaście lat starszym, 27-letnim hrabią palatyńskim Karolem Augustem (1746–1795), późniejszym księciem Palatynatu-Zweibrücken. Skrupulatnie zaplanowane uroczystości, obejmujące bale, opery, wycieczki po okolicach Drezna oraz inne uroczystości, trwały aż do marca, jednak 7 marca młoda hrabina palatyńska musiała ostatecznie opuścić swoją saksońską ojczyznę.

Miała zaledwie 16 lat, dlatego pożegnanie z rodziną było dla niej szczególnie trudne i pełne łez, zwłaszcza że Karol August przed ślubem swojej młodej żony początkowo nie chciał zezwolić, by jej kamerdynka, zaufana garderobiana oraz jedna z dam dworu nadal należały do jej świty. Niektóre stroje uroczystościowe z tamtych dni, w tym suknię ślubną z jedwabnego brokatu na białym tle z pastelowymi kwiatami, Maria Amalie przekazała później parafii katolickiej w Homburgu. Pozostałości sukni ślubnej – przerobione na szaty kapłańskie – można do dziś oglądać w kościele św. Michała.[5] Pozostałe tkaniny, które przez długi czas znajdowały się w posiadaniu parafii, uległy zniszczeniu w wyniku wojen XX wieku.

Okres małżeństwa w Homburgu

Po ślubie para młoda udała się najpierw do Sulzbach w Górnym Palatynacie[6], aby odwiedzić matkę Karla Augusta, która nie mogła uczestniczyć w ceremonii ślubnej[7]. Następnie podróż kontynuowano do Mannheim, gdzie para przebywała przez cztery tygodnie w tamtejszej rezydencji. Następnie zamieszkali w swoim pierwszym wspólnym miejscu zamieszkania w Neuburgu nad Dunajem, gdzie do ich dyspozycji pozostawało skrzydło zamku w Neuburgu, a także pałac myśliwski w Grünau oraz majątek Rohrenfeld wraz ze stadniną koni, przeznaczone do uprawiania łowiectwa. Mówi się jednak, że książę nigdy nie czuł się tam dobrze. Jesienią 1774 roku para po raz pierwszy udała się do Zweibrücken, gdzie na cześć księżniczki organizowano uroczystości, bale i przedstawienia teatralne.[8]

5 listopada zmarł – zupełnie niespodziewanie – książę Christian IV z Palatynatu-Zweibrücken. W związku z tym jego bratanek Karol August został wyznaczony do sprawowania rządów w księstwie Palatynatu-Zweibrücken, ponieważ książę Christian nie miał dzieci uprawnionych do dziedziczenia tronu. Dwór w Neuburgu został rozwiązany, a Maria Amalie, która była wówczas w szóstym miesiącu ciąży, wraz z mężem ponownie wyruszyła w drogę do nowej ojczyzny. Na początku stycznia młoda para wprowadziła się do miasta rezydencyjnego wśród okrzyków radości mieszkańców Zweibrücken. Jednak od listopada 1775 r., jak wynika z raportów francuskiej misji dyplomatycznej[9] i ku wielkiemu niezadowoleniu mieszkańców Zweibrücken, parę tę zamieszkała w pałacu myśliwskim Chrystiana IV w Jägersburgu koło Homburga. 2 marca 1776 roku na świat przyszedł pierwszy syn pary, Karol August Fryderyk. Radość z powodu wydawałoby się pewnego już następstwa tronu była odpowiednio wielka. W okresie przed porodem i po nim Maria Antonia von Sachsen przebywała w Zweibrücken, aby wspierać swoją córkę. Nie zdołała jednak zapobiec temu, by jej zięć w Zweibrücken ponownie z wielką pasją zwrócił się ku swojej młodzieńczej miłości. Co więcej, Karolina Augusta, którą dziesięć lat wcześniej wydano za mąż za barona von Esebecka, została teraz przez Karola II Augusta nie tylko jego kochanką, ale ponadto mianowana nadwornym marszałkiem jego żony. W ten sposób Karolina von Esebeck natychmiast dołączyła do dworu księżnej i zyskiwała tam coraz większe wpływy.

Władza – oraz warunki mieszkaniowe na dworze w Pfalz-Zweibrücken

Maria Amalie znalazła się zatem wkrótce w sytuacji, którą dwa stulecia później Diana, księżna Walii (1961–1997), opisała w odniesieniu do Camilli Parker Bowles w kontekście swojego małżeństwa z księciem Karolem następująco: „Cóż, w tym małżeństwie było nas troje, więc było nieco tłoczno”.[10] Maria Amalie, którą wielu współczesnych opisuje jako osobę o bardzo łagodnym usposobieniu, miała ponadto baronową von Esebeck nieustannie w swoim bezpośrednim otoczeniu. W nowym ulubionym miejscu pobytu księcia, posiadłości „Louisenhof” na wzgórzu Buchenberg w Homburgu, a później w pałacu Karlsberg, książę przydzielił swojej młodej małżonce Marii Amalii dwa pokoje – gabinet i garderobę, podczas gdy Karolina Augusta zajmowała na parterze również dwa pokoje oraz garderobę. Na życzenie Karola Augusta parter i piętro połączono dodatkowymi tajnymi schodami, do których dostęp prowadziły przez szafkę na dokumenty z przesuwanymi drzwiami oraz szafę ścienną.[11] Posiadłość szybko okazała się zbyt mała, w związku z czym dobudowano kilka skrzydeł. Jedno z skrzydeł pałacu, w którym mogłyby znaleźć się apartamenty na odpowiednim dla niej parterze reprezentacyjnym, zaczęto wprawdzie budować od 1782 roku, jednak prace w nim zostały czasowo wstrzymane na rzecz skrzydła przeznaczonego na kolekcję księcia. W związku z tym nigdy nie został on ukończony na tyle, by księżna mogła wprowadzić się do tych pomieszczeń. Musiała zatem mieszkać na Karlsbergu, na parterze, w szeregu pokoi w skrzydle północnym, pod apartamentem swojego męża.[12]

Już w 1778 roku rozpoczęto gruntowną przebudowę budynku łowiska, istniejącego co najmniej od 1760 roku, pochodzącego z czasów księcia Chrystiana IV, który znajdował się na trasie z Karlsbergu do Jägersburga. Dach został na nowo pokryty, wnętrze przeszło gruntowną renowację, a zarówno budynek, jak i ogród zostały poddane modernizacji. W tej posiadłości młoda księżna coraz częściej spędzała czas, przynajmniej od 1779 roku – choć zazwyczaj tylko w ciągu dnia. W sumie 14 pokoi tego dwupiętrowego domu wyposażono w jadalnię, reprezentacyjne marmurowe kominki, wysokie lustra, żyrandole z czeskiego szkła oraz kosztowne meble, w tym stoliki do gier i haftowania oraz stół bilardowy. Ponadto udokumentowano obecność miedzianej wanny oraz piorunochronu na dachu.[13] W ogrodzie znajdowały się takie atrakcje, jak mała karuzela, pawilon z basenem, grota i zacieniona pergola, a także staw z złotymi rybkami oraz niezliczone gliniane donice z pozłacanymi wykończeniami.

Polityk Maximilian von Montgelas, który podczas swoich pobytów w Palatynacie-Zweibrücken znał tamtejsze realia, opisał księżną jako „uroczą princesse”, która kochała muzykę, teatr i taniec – co było zapewne dziedzictwem po jej matce. Stwierdził również, że była zapewne szczęśliwa, „gdy choć raz udawało jej się uciec z tej smutnej, luksusowej więzienia na Karlsbergu”[14]. Nadworny malarz Mannlich scharakteryzował ją w swoich wspomnieniach jako łagodną, pobożną i cnotliwą.[15]

Jedyny syn pary książęcej, którego natura obdarzyła wysoką inteligencją i szlachetnym charakterem,[16] zmarł w wieku zaledwie ośmiu lat 21 sierpnia 1784 roku i został pochowany w kościele św. Aleksandra w Zweibrücken. Po tym dziecku nie urodziło się już żadne kolejne. Pogrążona w żałobie księżna coraz częściej udawała się do swojej małej wiejskiej rezydencji położonej w pobliżu miasta Homburg. W związku z wkroczeniem francuskich wojsk rewolucyjnych w lutym 1793 roku musiała wraz z mężem uciekać nocą w powozie do Mannheimu, po tym jak zostali ostrzeżeni przez pocztowego z St. Ingbert. Kolejne miesiące para spędziła w opuszczonym pałacu w Mannheim oraz w pałacyku Rohrbach koło Heidelbergu. Książę Karol II August nie chciał już powrócić do Neuburga. Nie było również powrotu do Karlsbergu, który został zniszczony i splądrowany w lipcu 1793 roku. Zamiast tego jeszcze w grudniu 1793 roku nabył pałac Castell w Mannheimie wraz z jego reprezentacyjnymi wnętrzami jako miejską rezydencję w tym mieście. W ciągu roku 1795 para przeniosła się do tej rezydencji. Pałac ten, położony przy placu L2 nr 9, był również miejscem, w którym Karol II August zmarł niespodziewanie w tym samym roku w wieku zaledwie 48 lat na skutek udaru mózgu.

Ucieczka z Mannheimu

Jeszcze w 1794 roku Maria Amalie została mianowana wielką mistrzynią wittelsbachowskiego Zakonu św. Elżbiety, trzeciego najstarszego zakonu damskiego na świecie (założonego w 1766 roku), który jednak stracił na znaczeniu, zwłaszcza że w związku z przedwczesną śmiercią męża nie mogła ona, jak pierwotnie oczekiwano, zostać księżną elektorową. W 1795 roku wycofała się do swojej obecnej rezydencji wdowskiej w Neuburgu nad Dunajem. Jednak nawet tam początkowo nie znalazła stałego miejsca pobytu, ponieważ pierwsza wojna koalicyjna zmusiła ją w 1796 roku ponownie do ucieczki, tym razem do krewnych w Dreźnie.[17] Zimą tego samego roku powróciła ponownie do Neuburga, by podczas drugiej wojny koalicyjnej znów musieć opuścić swoje miejsce zamieszkania. Dopiero osiem lat i trzy ucieczki po okresie spędzonym w Karlsbergu mogła wreszcie zaznać spokoju w Neuburgu. Pomimo wszystkich tych zawirowań udało jej się ocalić osobisty skarb w postaci drewnianej szkatułki z portretem jej ukochanego, zbyt wcześnie zmarłego syna, w której przechowywała jego dziecięce buciki, skarpetki i czapeczkę. Obecnie ta szkatułka znajduje się w Bawarskim Muzeum Narodowym w Monachium.[18] Księżna wdowa, gdziekolwiek się znajdowała, uchodziła za osobę uprzejmą, przyjazną i wielkoduszną oraz utrzymywała żywe kontakty ze swoją monachijską rodziną, która ją bardzo ceniła. Jej szwagier Max Joseph (1756–1825) został w międzyczasie Maksymilianem I Józefem, pierwszym królem Bawarii.

Maria Amalie, która musiała pochować swoje jedyne, ukochane dziecko i która przeżyła zarówno swojego męża, jak i jego dawną kochankę, zmarła w 1831 roku i została pochowana w kryptie książęcej w katolickim kościele dworskim „Matki Bożej” w Neuburgu. W tym czasie nie pozostał już żaden ślad po jej ptaszarni w Homburgu, która została podpalona i zniszczona w sierpniu 1793 roku.

Napisane przez: Dr Jutta Schwan, historyk sztuki w zarządzaniu kulturą okręgu Saarpfalz

_{Opublikowano: 03.09.2025 r.; Ostatnia aktualizacja: 16.07.2026 r.}

Czytaj więcej / Literatura

Derksen, Maximilian: „Pluviale” w kościele św. Michała w Homburgu. Kwestia datowania i intencji fundacji książęcej, w: „Saarpfalz. Czasopismo poświęcone historii i kulturze regionalnej” 2/2026, nr 156.

Mannlich, Johann Christian von: Rokoko i rewolucja, Berlin 1913, s. 321.

Roland, Berthold: Wydarzenia na dworze w Zweibrücken od końca października 1775 r. do początku marca 1776 r., w: „Pfälzer Heimat” 9 (1958), s. 179–183.

Schwan, Jutta: A brief insight into the secluded realm of Duchess Maria Amalie, w: Becker, Bernhard (red.): "... die Mutter Erde schmüket". Ogrody, parki i pomniki przyrody w Palatynacie Saary, Merzig 2010, s. 71-85.

Schwan, Jutta: Badania nad historią budownictwa zamku Carlsberg, Neustadt a.d. Weinstraße 2010.

Schwan, Jutta: „Pałacyk księżnej w Homburgu”, w: „Zaginione pałace i ukryte rezydencje szlacheckie w powiecie Saarpfalz”, St. Ingbert 2025, s. 149–161.

Vonhof-Habermayr, Margit: Das "Familienalbum" der Herzogin Maria Amalie von Pfalz-Zweibrücken - Die Fürstenbildnisse im Rathaus zu Neuburg an der Donau, w: Neuburger Kollektaneenblatt 2015, Neuburg an der Donau 2015, s. 202-265.

Vonhof-Habermayr, Margit: „Szczęście Neuburga”. Księżna Maria Amalie von Pfalz-Zweibrücken (1757–1831), w: „Neuburger Kollektaneenblatt” 2013, Neuburg nad Dunajem, s. 79–119.

Vonhof-Habermayr, Margit: „Oto moja ostatnia wola…”. Testament księżnej Marii Amalii von Pfalz-Zweibrücken z dnia 7 czerwca 1829 r., w: „Neuburger Kollektaneenblatt” 2014, Neuburg an der Donau 2014, s. 5–44.

Vonhof-Habermayr: Album rodzinny księżnej Amalie. Kolekcja portretów w ratuszu miasta Neuburg nad Dunajem. Neuburg 2017.

Vonhof-Habermayr, Margit: „Skrzynka pełna wspomnień”, w: „Die Pfalz” 2017/1. Czasopismo poświęcone polityce, kulturze i gospodarce, s. 6–7.

Weis, Eberhard: Montgelas: biografia. 1759–1838. Tom 1, Między rewolucją a reformą 1759–1799, Monachium 1971/1988.

Układ 1

Poczta od księżnej

Mają Państwo pocztę! Proszę kliknąć link do pocztówki bezpośrednio od księżnej.