Rosa Salmon
Serce z urodzenia
10 sierpnia 1867 r. w Ruchheim
4 grudnia 1940 r. w obozie internowania w Gurs
O Rosie Salmon
Właścicielka sklepu z wyrobami rzemieślniczymi i odzieżą gotową
Życie Rosy Salmons w imponujący sposób pokazuje, jakie możliwości miała ona jako Żydówka, a także jako kobieta, w Homburgu około 1900 roku: była właścicielką sklepu, posiadała mieszkania i mogła pozwolić sobie na zatrudnienie personelu domowego. Jednak jej los pokazuje również, jak szybko społeczne uznanie i sukces gospodarczy mogły zostać zniweczone przez wykluczenie, antysemityzm i przemoc nazistowską.
Gmina żydowska w Homburgu – jej środowisko życia
Historia gminy żydowskiej w Homburgu sięga już XVII wieku.[1] Chociaż rodziny żydowskie zamieszkiwały miasto już od dawna, przez długi czas były one dyskryminowane zarówno pod względem prawnym, jak i społecznym.
Dopiero na początku XIX wieku warunki życia uległy poprawie dzięki ideom oświecenia oraz reformom z okresu napoleońskiego. Do 1841 roku gmina rozrosła się do 281 członków[2], a po długotrwałej walce w 1860 roku zyskała centrum religijne w postaci dawnego kościoła franciszkanów, który został przekształcony w synagogę.[3] Życie społeczne Homburga kształtowały ponadto liczne żydowskie sklepy i stowarzyszenia, w tym od 1919 roku Izraelickie Stowarzyszenie Kobiet.[4]
Obecnie niewiele wiadomo na temat codziennego życia żydowskich kobiet. Podobnie jak wiele kobiet w XIX wieku, one również często pozostawały na utrzymaniu swoich ojców lub mężów. Obowiązki religijne, takie jak rytualne obmycia, kształtowały ich codzienne życie i mogły wiązać się z konsekwencjami zdrowotnymi, zwłaszcza w przypadku kobiet w ciąży, ponieważ do 1838 roku nie istniała łaźnia.[5]
Rosa Salmon – przedsiębiorczyni i szanowana mieszkanka Homburga
Rosa Salmon urodziła się 10 sierpnia 1867 roku jako Rosa Herz w miejscowości Ruchheim w Palatynacie.[6] Po ślubie z Aronem Salmonem przeniosła się do Homburga i stała się członkinią tamtejszej gminy żydowskiej. Mieli dwoje dzieci: Karla i Paulę. Około 1900 roku rodzina otworzyła przy ulicy Eisenbahnstraße 6 sklep z wyrobami rzemieślniczymi i odzieżą gotową, który przez wiele lat cieszył się dużą popularnością wśród mieszkańców Homburga. Wynikało to również z faktu, że jej mąż Aron oferował klientom, którzy mieli ograniczone środki finansowe, możliwość zakupu na kredyt, dodając: „Kiedy znów będą Państwo mieli pieniądze, będą Państwo mogli zapłacić resztę”.[7]
Po śmierci męża w 1932 roku Rosa Salmon oficjalnie przejęła kierownictwo nad przedsiębiorstwem i stała się właścicielką rodzinnego mieszkania. Wraz z córką Paulą i synową Alice zajmowała się sprzedażą, podczas gdy jej syn Karl odpowiadał za zakupy i księgowość, co czyniło go nieoficjalnym właścicielem firmy. Cała rodzina pracowała w sklepie i odniosła tak duży sukces gospodarczy, że mogła zatrudnić pomoc domową oraz opiekunki do dzieci. Świadczy to o tym, że około 1900 roku kobiety przejmowały odpowiedzialność w życiu gospodarczym, nawet jeśli ich działalność często nie była doceniana w historiografii.
Od początku lat 30. XX wieku w społeczeństwie coraz wyraźniej dawały się odczuć nastroje antysemickie, zwłaszcza po 1933 roku. W związku z tym gazeta „Homburger Zeitung” wycofała ogłoszenia żydowskich sklepów, których w tym czasie w mieście było bardzo wiele.[8] Już w 1933 roku z klubów piłkarskich w Homburgu wyrzucano żydowskich zawodników.[9] Wraz z przyłączeniem regionu Saary do Rzeszy Niemieckiej z dniem 1 marca 1935 r. sytuacja uległa ponownie zasadniczej zmianie. Coraz więcej rodzin żydowskich opuszczało Homburg, aby uniknąć nasilającej się dyskryminacji. Rodzina Salmonów początkowo pozostała w swoim rodzinnym mieście.
Prześladowania, deportacje i pamięć
Na początku 1938 roku naziści umieścili na sklepie państwa Salmonów tabliczkę z napisem „Sklep żydowski”.[10] Jednocześnie fotografowano klientki i klientów, aby ich zastraszyć. Wiele osób zaczęło w związku z tym unikać tego sklepu z obawy przed konsekwencjami, co spowodowało znaczny spadek przychodów. W momencie wybuchu Nocy Pogromów był to jedyny sklep prowadzony przez Żydów w mieście; wszyscy inni zrezygnowali już z prowadzenia działalności i wyemigrowali.
Wczesnym rankiem 10 listopada 1938 r. hordy SS wyważyły drzwi i wybiły witryny sklepowe. Następnie zdemolowano wyposażenie sklepów, rozszarpano i pocięto bele tkanin, a potem wyrzucono je na ulicę, gdzie zgromadził się tłum oklaskujących gapiów.”[11]
W tym czasie Rosa Salmon wraz z rodziną przebywała w swoim mieszkaniu na pierwszym piętrze budynku, które również zostało przeszukane przez chuliganów. Skonfiskowali oni dokumenty oraz 20 000 marek Rzeszy. We łzach synowa Rosy, trzymając na rękach swoją małą córeczkę, która miała wówczas zaledwie dwa miesiące, błagała, by pozostawiono im przynajmniej pieniądze na utrzymanie, po czym otrzymała z powrotem 100 marek Rzeszy.[12] W tym samym czasie podpalono również synagogę w Homburgu, a gwiazdę Dawida zerwano na oczach rozradowanej publiczności. Straż pożarna interweniowała jedynie po to, by zapobiec rozprzestrzenieniu się ognia na sąsiednie budynki.
W dniu 22 października 1940 r. Rosa Salmon, jej dzieci Karl i Paula, synowa Alice oraz dwoje wnucząt zostali deportowani do obozu internowania Gurs na południu Francji w ramach tzw. akcji Wagnera-Bürckela.[13] Podobnie jak około 6 500 innych Żydów i Żydówek z Badenii, Palatynatu i regionu Saary, musieli opuścić swoje domy w ciągu zaledwie kilku godzin. Szczególnie dla osób starszych ten masowy transport oznaczał zazwyczaj śmierć. Dla 73-letniej wówczas Rosy Salmon trudy deportacji były niemal nie do zniesienia. Po dwudniowej podróży w wagonach bydlęcych i dalszym transporcie cierpiała z powodu głodu, chorób i katastrofalnych warunków higienicznych. Już 4 grudnia zmarła w obozie Gurs.
Również los jej rodziny świadczy o brutalności nazistowskich prześladowań. Jej córka Paula początkowo przeżyła obóz w Gurs, jednak później została deportowana przez obóz internowania w Drancy do obozu koncentracyjnego i zagłady w Auschwitz, gdzie została zamordowana. Natomiast jej synowi Karlowi, jego żonie Alice oraz ich dwójce dzieci udało się w 1942 roku uciec do Stanów Zjednoczonych, gdzie przeżyli Holokaust.
Obecnie w Homburgu pomnik „Przeciw zapomnieniu”, odsłonięty w 2019 roku, upamiętnia zamordowanych w czasach nazizmu Żydów i Żydówki z tego miasta. Miejsce to uzupełniają kamienie pamięci, które upamiętniają ofiary w miejscach, gdzie niegdyś mieszkały.
Autor:
Laura Czech, wolontariuszka w ramach Federalnego Programu Wolontariatu w Biurze ds. Kobiet powiatu Saarpfalz
Dr Susanne Nimmesgern, historyczka i pełnomocniczka ds. kobiet w powiecie Saarpfalz
Helen Tepper, magister, koordynatorka projektu „Ślady kobiet” w powiecie Saarpfalz
Opublikowano: 26.10.2026 r.; Ostatnia aktualizacja: 26.10.2026 r.
Cytaty
Nie byłam w stanie spełnić Państwa prośby o opisanie naszej deportacji, ponieważ moje nerwy nie były w stanie tego znieść. To, co przeżywaliśmy z dwójką dzieci w tak ogromnej nędzy – wyrwani z domu i dotychczasowego życia, pozbawieni wszystkiego, co było nam drogie, i zmuszeni do życia w straszliwych warunkach obozu Gurs na południu Francji – było zbyt straszne.
Zimno, głód, nędzne drewniane baraki, brud, brak wody. Pocieszałam innych ludzi, osoby starsze, mówiąc, że świat dowie się, gdzie jesteśmy, i zapewni nam pomoc… Wiedzieliśmy, że zostaniemy przeniesieni do obozu zagłady. Ile może znieść matka z dwójką dzieci?
Po co teraz o tym pisać, że należałoby stworzyć lepszy świat, zakazać powtórzenia Holokaustu i szanować każdą religię. Dzisiaj nie chcę Pani, droga Przyjaciółko, zbytnio się rozczulać; polegam na przyzwoitości dzisiejszej wykształconej młodzieży, która pomoże stworzyć lepszy świat. Oby dobry Bóg sprawił, by nam się to udało.”
Alice Salmon, synowa Rosy Salmon, z domu Vicktor, w 1987 r. do przyjaciółki w St. Ingbert, cyt. za: Nimsgern/Zutter: Żydzi w St. Ingbert, s. 77.
„Żydzi praktycznie zniknęli już z Homburga. Zwłaszcza żydowska społeczność biznesowa, która niegdyś stanowiła znaczną część kupców, skurczyła się do jednego przedsiębiorstwa”.
Wycinek z gazety z dnia 28 lutego 1936 r. (przedrukowany w: Blinn 1993, s. 147).
Los rodziny Salmonów [...] przypomina nam w Homburgu, że również w przyszłości powinniśmy upamiętniać ofiary prześladowań i deportacji Żydów. Rosa Salmon została deportowana do Gurs w ramach akcji Wagnera-Bürckela i straciła tam życie. Nie tylko jej imię zostało uwiecznione na „Pomniku przeciwko zapomnieniu” [...] przy Starym Rynku w Homburgu.
Ma on służyć upamiętnieniu ofiar nazistowskiego terroru, a tym samym zapobiegać zapomnieniu. Dzięki imionom wyrytym na stelach ofiary odzyskują część swojej tożsamości i zyskują godne miejsce pamięci w swoim dawnym mieście rodzinnym, w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca, w którym kiedyś mieszkały.”
Przedmiot seminaryjny w gimnazjum Saarpfalz-Gymnasium w Homburgu (rok szkolny 2020/21), dostępny online pod adresem <https://orte-der-erinnerung.entdeckerwelten.eu/homburg/> [ostatni dostęp: 26.10.2026].)
Przypisy
[1] Dieter Blinn, Żydzi w Homburgu. Historia żydowskiego środowiska w latach 1330–1945 (Homburg-Saarpfalz 1993), s. 13.
[2] Tamże, s. 69.
[3] Tamże, s. 106–109.
[4] Alemannia Judaica – Stowarzyszenie na rzecz badań nad historią Żydów w południowych Niemczech i na obszarach przyległych: Homburg (miasto powiatowe, powiat Saarpfalz). Historia Żydów / Synagoga (stan na dzień 2 kwietnia 2026 r.), dostępne online pod adresem <https://www.alemannia-judaica.de/homburg_saar_synagoge.htm> [Ostatni dostęp: 26 października 2026 r.].
[5] Blinn 1993, s. 116–118
[6] W tej kwestii oraz w dalszej części: tamże, s. 183–186.
[7] Cyt. za: Hans-Joseph Britz: „Wypędzenie i zamordowanie żydowskich mieszkańców Homburga”, w: Saarpfalz 2016/2, s. 28–30, tutaj s. 28.
[8] Blinn 1993, s. 130.
[9] Tamże, s. 130 i nast.
[10] Tamże.
[11] „Noc kryształowa”: nazistowscy poplecznicy na polowaniu, w: „Wyparta historia – rządy nazistowskie, prześladowania, ruch oporu”. Przewodnik po powiecie Saarpfalz, wyd. Urząd ds. Dziedzictwa Kulturowego i Ochrony Zabytków powiatu Saarpfalz, Blieskastel 1995, s. 78.
[12] Tamże.
[13] W tej kwestii oraz w odniesieniu do poniższych rozważań: Blinn 1993, s. 183–186.
Dalsza lektura / literatura / źródła
Dieter Blinn: Żydzi w Homburgu. Historia żydowskiego środowiska w latach 1330–1945 (Homburg-Saarpfalz 1993).
Hans-Joseph Britz: Wypędzenie i zamordowanie żydowskich mieszkańców Homburga, w: Saarpfalz 2016/2, s. 28–30
Urząd ds. Ochrony Dziedzictwa Kulturowego i Zabytków powiatu Saarpfalz (wyd.): „Wyparta historia. Rządy nazistowskie, prześladowania, ruch oporu; przewodnik po powiecie Saarpfalz” (Blieskastel 1995).
Alemannia Judaica – Stowarzyszenie zajmujące się badaniem historii Żydów w południowych Niemczech i na obszarach przyległych: Homburg (miasto powiatowe, powiat Saarpfalz). Historia Żydów / Synagoga (stan na dzień 2 kwietnia 2026 r.), dostępne online pod adresem <https://www.alemannia-judaica.de/homburg_saar_synagoge.htm> [Ostatni dostęp: 26 października 2026 r.].
Archiwum Krajowe Badenii-Wirtembergii: wpis dotyczący Salmon, Paula (bez daty), dostępny online pod adresem <https://www.leo-bw.de/detail/-/Detail/details/PERSON/gurs_biogramme/7122/Salmon%20Paula> [Ostatni dostęp: 26.10.2026].
Krajowe Centrum Edukacji Politycznej Kraju Związkowego Saary: Wpis dotyczący Salmon, Rosalia/Rosa, z domu Herz (bez daty), dostępny online pod adresem < https://gurs.saarland/index.php?id=44&uid=96&name=Salmon-Rosalia/Rosa-geb.-Herz> [ostatni dostęp: 26.10.2026].
Wspierany przez:
